16. Yüzyılda Helva Çeşidi Nedir?

İzmir’de yaşayan, her fırsatta şehri, arkadaşlarını ve hayatı esprili bir dille anlatmaya çalışan bir insan olarak, bazen düşüncelere dalıyorum: “16. yüzyılda helva çeşitleri nasıldı?” Evet, belki de fazla derin düşünen, biraz da eski yemekleri merak eden biri olduğum için. Ama gelin, birlikte bu soruyu mizahi bir bakış açısıyla, geçmişin mutfaklarına dalarak keşfedelim. Hem belki o dönemin helvalarından birini yapmayı başarırız, kim bilir?

—

16. Yüzyılda Helva Cesidi: Bir Lezzet Devrimi mi?

Helva! Bu kelime bile insanın ağzını sulandırıyor, değil mi? Ama 16. yüzyılda helva, bizim bildiğimiz tatlılardan çok daha fazlasıydı. O zamanlar helva sadece bir tatlı değil, aynı zamanda kültürel bir sembol, bir gelenekti. Tabii, o dönemlerde tatlı diye yediğimiz şeylerin çoğu bizim şimdi kahvaltı niyetine yediğimiz, belki de biraz “yavan” sayılacak türden şeylerdi. Ama gene de, 16. yüzyılda helva çeşitleri de varmış, o da ne? Hadi gelin, bunları anlamaya çalışalım.

—

Tadı Geçen Yüzyıllara Mışıl Mışıl: Helva Olayı

Yani, gerçekten 16. yüzyılda helva yediğini düşünen birinin bu kadar zevk alması çok zor. Çünkü helva, her zaman şekerli bir tatlı değil. Helvanın tarihi çok eskiye dayanıyor. 16. yüzyılda helva çeşitleri dediğimizde aslında karşımıza gelen şeyler biraz daha basit ama hayal gücümüzü zorlayan türden. Mesela, bugünkü gibi renkli, şekerli ve çeşitli tatlarla donatılmış helvalar yoktu. Yani ben bu yazıyı yazarken bir “cevizli helva” yerken o zamanlar böyle bir seçenek yoktu, üzgünüm.

Biraz daha derine inelim. O dönemde helva, temel olarak un ve yağla yapılan bir tatlıydı. Osmanlı mutfağında ise özellikle şeker yerine bal, pekmez ya da meyve şurupları kullanılırdı. Yani, evet, o dönemin helvaları bizim sevdiğimiz tatlardan daha az tatlıydı, ancak o dönemin “lezzet anlayışına” göre oldukça zengin bir şeydi. Bugün de helva tatlarını düşünürken, “Ya, bu aslında pek de eski bir tat değilmiş!” diyebilirim. Ama 16. yüzyılda helva, gerçekten bir dönemin mutfak sanatıydı.

—

Bir Gün 16. Yüzyılda Helva Yapsaydık, Nasıl Olurdu?

Düşünsenize, 16. yüzyılın mutfağında bir helva yapma görevi verilmişiz. Bize de “Yap şunu, sabah da seni takdir edeceğim,” demişler. Hemen interneti açalım, dedik. Ama bakıyoruz, o dönemin tarifleri biraz eksik. Şimdi, bir 16. yüzyıl helvası yapalım dedik ama ne kullanacağımızı bilmiyoruz.

“Yağ lazım mı?”

“Var ama un? Hangi un?”

“Bal? Şeker? Yahu bu şeker bu kadar kıymetli mi?”

Tabii, helvayı yaparken birbirimize sorular soruyoruz ama sonunda tamamını keşfetmiş olduk. Düşünsenize, belki 16. yüzyılda helva yapmak için bu kadar kararsızlık yoktu. Her şey, her zaman olduğu gibi belli bir düzende yapılırdı. Ama bizim bugünkü helva hazırlama süreçlerimize kıyasla, her şey daha sade ve doğal.

—

16. Yüzyılda Helva Çeşitleri: Ne Var Ne Yok?

Peki, 16. yüzyılda helva çeşidi neydi? En basit tabiriyle, helva un, yağ ve tatlandırıcılar kullanılarak yapılan bir tatlıydı. Ama o dönemde de çeşitlenmişti, aslında. Osmanlı İmparatorluğu’nda helva çeşitleri, arap mutfağından etkilenen ve farklı coğrafyalara yayılan bir tatlı türüydü. İşte en popüler çeşitler:

1. Un Helvası:

Bunun tam anlamıyla ne kadar popüler olduğunu tahmin edemeyebilirsiniz. Un, o kadar önemliydi ki, neredeyse her evde un helvası yapılırdı. Bu helva, şeker yerine pekmezle tatlandırılırdı. Bazen de içine kavrulmuş ceviz, fındık ya da badem eklenirdi. Ama genelde daha sade olurdu.

2. İrmik Helvası:

Osmanlı’da daha zengin sofra kültüründe yer alırdı. İrmik helvası, 16. yüzyılda genellikle misafirlere ikram edilen özel bir tatlıydı. Misafir gelince, irmik helvası yapılması, saygı ve ikramın bir göstergesiydi.

3. Susamlı Helva:

Bunun da başka bir yeri vardı. Susam, o dönemin popüler malzemelerinden biriydi. Ancak, şeker ya da tatlandırıcılar yoktu. Yani sadece susam ve pekmezle yapılan helvalar, aslında pek de tatlı değildi. Yine de, dönemin damak tadına göre oldukça lezzetli kabul edilirdi.

—

“Kendini Helva Gibi Hissettiğin O Anlar…”

Geri dönüp 16. yüzyıldaki helvayı düşünürken, “Acaba bu helvalar da mı sıkıcıydı?” diye soruyorum kendi kendime. Yani, biz şimdi her şeyin farklı varyasyonlarını yapıyoruz ya, mesela çikolatalı, karamelli ya da meyveli helvalar. Ama 16. yüzyılda o kadar seçenek yoktu ki! Gerçekten o zamanlar insanlar bu kadar sade helvaları nasıl zevkle yerdi? Ama sonra aklıma geliyor: Belki o kadar fazla seçenek yoktu ama çeşitlilik ne kadar sınırlı olsa da helvaya karşı gösterilen özen her zaman vardı.

—

Sonuç: Helva, Zamanın Ötesinde Bir Lezzet

Sonuç olarak, 16. yüzyılda helva çeşitleri, aslında basit ve geleneksel tatlardan oluşuyordu. O zamanlar, helva gerçekten de daha sade bir tatlıydı, ama yine de her dönemin helvası kendi yerinde değerlidir. Bugün, belki de tüm dünyada helva yapmanın çok daha modern yolları var ama geçmişin bu eski tarifleriyle her zaman bir nostalji yaşanabilir. Bu kadar sade ama bir o kadar da anlamlı bir tatlı düşününce, o dönemin insanlarındaki ince zevkleri ve mutfak kültürlerini daha çok takdir ediyorum.

İzmir’de oturuyor olsam da, geçmişi düşünmek bazen insanı eski mutfaklara götürüyor. Hem belki helvayı bir 16. yüzyıl tarifiyle yapmanın da vakti gelmiştir…